SIMBOLIKA SUSRETA
Autor N.G.
Dve skulpture decenijama unazad, primetno i neprimetno, dela naših poznatih umetnika i vajara, krase prostor još od vremena kada su postavljene (krajem šezdesetih – početkom sedamdesetih godina prošlog veka) ispred tada novoizgrađene zgrade skupštine opštine Smederevska Palanka. Više od pet decenija čine ulaz kroz kapiju grada kao nemi svedoci istorije, dočekivale su i ispraćale goste, a i domaćine. Svedoci prošlih vremena i događaja reprezentovale su grad i na razglednicama. Vizuelni potpis prošlih vremena kada je Smederevska Palanka bila grad kulture, industrije i planiranog urbanizma, kada se shodno vremenima cenio rad umetnika. Danas, međutim taj par nije potpun, dok je jedna skulptura i dalje na svom mestu, druga je degradirana na „predmet u travi“.
Fotografije: Privatna arhiva; Levo: ,,Uspavana lepotica’, Milun Vidić; Desno: ,,Prelomljeni oblik’’, Milija Glišić
ISPRED nove moderne zgrade Skupštine opštine u Smederevskoj Palanci juče su svečano otkrivene dve velike skulpture u venčačkom mormeru, radovi beogradskih umetnika Milije Glišića i Miluna Vidića. Otkrivanje ovih skulptura samo je početak stalne saradnje Smederevske Palanke i Simpozijuma skulpture „Beli Venčac“ u Aranđelovcu. Smederevska Palanka će po ovom dogovoru svake godine za svoje trgove, skverove i parkovske prostorije naručivati po dve skulpture pod istim uslovima, pod kojima se one realizuju i za već u svetu odavno poznati park skulpture u Bukovičkoj Banji u Aranđelovcu. A , one su tri do četiri puta jeftinije od realne cene materijala: honorara umetnika (4.000 dinara), koji je skoro simboličan. Ambicije Smederevske Palanke u ovoj oblasti umetnosti su do skoro bile gotovo nepoznate: to je inače jedno od manjih mesta u Srbiji koje svojim arhitektima, slikarima, i vajarima zida svetle i udobne ateljee.
(PANORAMA, (1969, 11. Oktobar). Borba, str. 10.
REKONSTRUKCIJA SPOLJNOG IZGLEDA
ZGRADE SKUPŠTINE OPŠTINE
Krajem 2023. godine počela je rekonstrukcija spoljnog izgleda zgrade Skupštine opštine Smederevska Palanka u cilju obnove fasade (zgrada je izgrađena 1968. godine) i povećanja energetske efikasnosti i smanjenja troškova (što bi bilo za pohvalu ukoliko se već prekoputa ne bi nalazila potpuno zanemarena i ruinirana zgrada Palanačke gimnazije koja predstavlja zaštićeno nepokretno kulturno dobro kao spomenik kulture). Sami radovi su, sem gore navedenog, i čin brige o javnom prostoru i reprezentovanju grada i opštine prema posetiocima i gostima.
Rekonstrukcija je završena 2024. godine, ali je ostao trag nebrige prema kulturnom nasleđu i narušen sklad i vizuelni izgled koji je više od pet decenija upotpunjavao i reprezentovao kako okolinu zgrade, tako i sam grad.
Iz nepoznatih razloga, skulptura ,,Prelomljeni oblik’’ Milije Glišića završila je van svog postamenta i trenutno predstavlja ,,kamen u travi’’ ili pak neki nepoznati objekat posetiocu sa strane koji nije upoznat sa pređašnjim izgledom okoline ili prvi put gostuje u našem gradu. Da li je u pitanju nemar prilikom izvođenja radova ili neka ozbiljnija stvar za sada nema informacija. S obzirom da je rekonstrukcija završena pre izvesnog vremena (više od godinu dana), skulptura se i dalje nalazi van svog mesta, u travi. Na sreću, par ove skulpture, delo vajara Miluna Vidića ,,Uspavana lepotica’’ je ostao na svom postamentu.
Fotografije: Levo pre rekonstrukcije; Rekonstrukcija zgrade skupštine Opštine (foto: Opština Smederevska Palanka, internet stranica); Desno posle rekonstrukcije: Nakon završetka rekonstrukcije (foto privatna arhiva i Opština Smederevska Palanka internet stranica)
NEMAR, NEBRIGA ILI NEŠTO TREĆE
Rekonstrukcijom same zgrade kao zdanja i reprezenta grada i opštine vodi se kao briga prema državnim institucijama, građanima, kao i samoj zgradi. Međutim, sklad same zgrade i njene okoline čine i gore navedene skulpture dela naših poznatih umetnika.
Prateći istoriju i hronologiju grada, može se primetiti jedan sled nemara i nebrige prema kulturnom nasleđu (bez obzira na period i namenu). Vraćajući se samo deceniju i više unazad iz same blizine centra grada ,,nestala’’ je skulptura ,,Žena na suncu’’ – delo vajara Miše Popovića. U isto vreme, ,,nestala’’ je i spomen tabla sa gradskog stadiona (nekada ,,Nepokorena Mladost’’). Ovo su samo neki od primera nebrige prema kulturnom nasleđu koga još ima (ali sve manje i manje), samo ostaje pitanje do kada će odolevati zubu vremena i nebrizi (Delovođina zgrada u centru grada, Kamenita ćuprija, gorenavedena zgrada Gimnazije). Da li se stidimo kulturnog nasleđa, nečega možda što oni predstavljaju ili je u pitanju nešto treće? Šta nadalje očekivati??
Fotografija: Razglednica Smederevske Palanke, izvor poznat autoru.
TA ČUDNA REČ „ODGOVORNOST“
Šta se tačno desilo i zbog čega se desilo za sada je teško reći. Zvanični razlog ne postoji, na čaršijske priče se ne treba previše oslanjati. Da li je u pitanju problem tehničke prirode, nemar ili nešto drugo? Ko je odgovoran za brigu o skulpturama ispred zgrade, s obzirom da ih je opština kupila i predstavljaju vlasništvo kako opštine, tako i grada i građana Palanke. Trebalo bi da je odgovorna ona kao domaćin ili je ipak u nadležnosti neke od ustanova kulture ili zaštite u opštini ili okrugu?
Još jednom se pokazala nebriga prema, za neke možda „sitnim stvarima“, ali u suštini su velike jer se postavlja pitanje ako se ovako brinemo prema ovim stvarima šta očekivati od brige prema nekim mnogo važnijim i značajnijim objektima pod zaštitom i od istorijske vrednosti, pa čak i o nematerijalnim stvarima vezanih za istorijat grada?
ZAKLJUČAK
Kulturno nasleđe nije statična kategorija – ono zahteva aktivnu brigu. Nije dovoljno samo „popraviti fasadu“ ako se pritom zanemaruju simboli koji tu okolinu čine smislenom i njen su sastavni deo.
Pozivamo nadležne u Opštini Smederevska Palanka da:
- Saniraju postament i vrate skulpturu na njeno mesto.
- Javno obrazlože zašto se ovaj propust dogodio i koliko dugo skulptura planira da „odmara“ u travi.
- Pokažu odgovornost prema građanima i kulturnom nasleđu koju su naši prethodnici ostavili u amanet.
Vreme je da se „čuvari“ ponovo sastanu. Palanka zaslužuje brigu o kulturnom nasleđu na koje ćemo biti ponosni, a ne stvaranje muzeja nemara pod otvorenim nebom.
Fotografija: Novoizgrađena zgrada Skupštine opštine (privatna arhiva)
O vajarima
GLIŠIĆ, Milija, vajar, profesor (Riljac, 1. V 1932). Diplomirao 1960 kod J. Kratohvila i magistrirao 1962. kod I. Kolarevića na Akademiji likovnih umetnosti u Beogradu. Član je ULUS-a od 1961, Društva srpskih umetnika „Lada” od 1965. i ULUPUDS-a (po pozivu) od 2000. Studijski je boravio u Grčkoj, Italiji, Austriji, Nemačkoj, Švajcarskoj, Francuskoj, SAD, Kanadi, Meksiku, Portugaliji i Španiji. Bio je profesor na Likovnom odseku Više pedagoške škole (1972‒1975), a potom na Vajarskom odseku Fakulteta likovnih umetnosti u Beogradu (1975–1997). Pored skulpture bavi se crtežom, slikarstvom i kompjuterskom grafikom. Izlagao je na zajedničkim likovnim smotrama od 1961, kao i samostalno u Beogradu (1965, 1969, 1981, 1985), Vindzoru u Kanadi (1966), Detroitu (1966/67), Kragujevcu, Kraljevu, Trsteniku (1982), Nišu, Pirotu i Leskovcu (1983).
LITERATURA : M. Pušić, Milija Glišić, Bg 1965; Đ. Kadijević, Milija Glišić: skulpture, Bg 1969; M. B. Protić, Milija Glišić, Bg 1981; I. Subotić, Milija Glišić, skulptura unutrašnje snage, Krag. 1982; V. Majher, Kazivanja i iskazi srpskih vajara, Bg 2006; Fakultet likovnih umetnosti u Beogradu 1937‒2012, Bg 2012.
Vera Grujić
*Tekst je objavljen u 1. knjizi III toma Srpske enciklopedije (2018)
VIDIĆ, Milun, vajar, likovni pedagog (Roge kod Požege, 9. III 1939 − Beograd, 15. XI 2007). Diplomirao (1967) i magistrirao (1970) vajarstvo na Akademiji likovnih umetnosti u Beogradu, u klasi Miše Popovića. Bio je jedan od osnivača vajarske grupe „Deset plus”. Pedagoškim radom na Akademiji umetnosti u Novom Sadu počinje da se bavi 1977, odakle kao redovni profesor prelazi na Fakultet primenjenih umetnosti u Beogradu (1994–2004). Samostalno je izlagao u Štipu (1968), Beogradu (1970, 1973, 1979, 1985, 1988, 2000), Aranđelovcu (1975), Novom Sadu (1979), Užicu, Zrenjaninu (2002) i Lazarevcu (2003). Od 1967. učestvovao je na preko 200 kolektivnih izložbi u zemlji i u inostranstvu, kao i u radu vajarskih kolonija i simpozijuma u Aranđelovcu, Cazinu, Vrnjačkoj Banji, Kikindi, Boru, Labinu, Prilepu i Svilajncu. Njegove skulpture postavljene u javnom prostoru nalaze se u Smederevskoj Palanci, Cazinu, Vrnjačkoj Banji, Aranđelovcu, Kraljevu, Lokvama u Gorskom Kotaru, Labinu, Novom Beogradu i Svilajncu, a radovi mu se čuvaju u muzejima, galerijama i zbirkama. U svojoj poetici izgrađenoj u okviru asocijativnih i apstraktnih oblika V. prihvata leksiku modernog plastičkog mišljenja: od reduktivnog principa figuralne sintetičke forme, na tragu arhetipskih i mitskih predstava i iskustava ruralnih alatki sa etno-notom, on vremenom razuđuje formu do sistema modularnih jedinica u prostoru bliskih ambijentalnim celinama i instalacijama. Dobitnik je nagrade za skulpturu na 2. izložbi jugoslovenskog portreta u Tuzli (1971), nagrade izložbe „Prostor 76″ (1976), Politikine nagrade (1980), nagrade za skulpturu 27. oktobarskog salona (1986), nagrade iz Fonda Ivan Tabaković SANU (1986), premije ULUS-a (1993) i plakete ULUPUDS-a (2003).
LITERATURA: B. Rajčević, Milun Vidić, Bg 1979; S. Bošnjak, Milun Vidić: skulpture, Bg 1985; M. Todić, Milun Vidić: skulpture, Užice 2002; N. Šuica, Milun Vidić: prostori postojanosti, Bg 2003.
Vera Grujić
*Tekst je objavljen u knjizi II toma Srpske enciklopedije (2013)
Foto prilog: Milun Vidic, Salon MSU 1979 hronologija izlaganja (katalog izložbe Salon Muzeja savremene umetnosti, Pariska 14, Beograd, 15. februar – 6 mart, 1979. godine); Milija Glisic, Salon MSU 1981 hronologija izlaganja (katalog izložbe Salon Muzeja savremene umetnosti, Pariska 14, Beograd, 9. novembar – 1 decembar, 1981. godine)